Bir kavramı tanımlamak, ona sınır çizmek demektir. Sınırı belirsizleşen kavram, zamanla anlamını da yitirir. Son yıllarda “müze” sözcüğüne tam da bu oluyor. Modaya uygun değerler eklendikçe, kavram genişledikçe, geriye sahip olduğumuz şey artık bir tanım değil; bir manifesto, hatta bazen bir niyet beyanıdır.
Bu yazıda, Uluslararası Müzeler Konseyi’nin (ICOM) 2019 Kyoto’da reddedilen ve 2022 Prag’da kabul edilen müze tanımları üzerinden, çağdaş müzecilik tartışmasının nereye savrulduğunu ele almak istiyorum. Tezim açık: Müze tanımı, gerçek müzelerle örtüşmek zorundadır. Aksi halde elimizde kalan, akademik bir hayal ürünü, kâğıt üstünde güzel görünen ama sahaya hiç inmeyen bir metindir.
Önce Bağlamı Hatırlayalım: 2007 Tanımı ICOM’un 2007 yılında onaylanan ve uzun yıllar dünya çapında geçerli olan müze tanımı şöyleydi: “Müze, eğitim, araştırma ve keyif alma gibi amaçlarla insan ve çevresine ait somut ve somut olmayan mirasın toplandığı, korunduğu, araştırıldığı, paylaşıldığı ve sergilendiği; halka açık, toplumun ve gelişiminin hizmetinde, kâr amacı gütmeyen ve sürekliliği olan bir kurumdur.”
Bu tanım iki açıdan güçlüydü: birincisi, müzenin ne yaptığını söylüyordu (toplar, korur, araştırır, paylaşır, sergiler. İkincisi, müzenin ne olduğunu söylüyordu) halka açık, sürekli, kar amacı gütmeyen bir kurum. Yani hem fonksiyon hem de kurumsal nitelik açısından bir çerçeve çiziyordu. Bir yapının müze olup olmadığını bu tanımla test etmek mümkündü. 2007 tanımının “demode” olup olmadığı tartışılabilir. Ancak bir gerçek var: O tanım, “müze” kelimesinin somut karşılığı olan kurumlarla (Topkapı Sarayı Müzesi’yle, Louvre’la, MoMA ile, Anadolu Medeniyetleri Müzesi’yle) uyum içindeydi. Tanımın sınadığı şey, kurumun bu işlevleri yerine getirip getirmediğiydi.
2019 Kyoto: Tanım mı, Manifesto mu? ICOM, 2017’den itibaren Müze Tanımı, Beklentileri ve Potansiyelleri Daimi Komitesi (MDPP) aracılığıyla yeni bir tanım üzerinde çalışmaya başladı. Komite, dünyanın dört bir yanından 250’ye yakın öneri topladı, yüzlerce uzmanla görüştü ve nihayet 2019 Kyoto Olağanüstü Genel Kurulu’na sunulmak üzere bir taslak hazırladı:
“Müzeler, geçmiş ve gelecek hakkında kritik diyaloglar için demokratikleştirici, kapsayıcı ve çok sesli alanlardır. Günümüzün çatışmalarını ve zorluklarını kabul edip ele alarak, topluma olan güvende eserler ve örnekler tutar, gelecek nesiller için farklı hatıraları güvence altına alır ve eşit haklar sağlar… Müzeler kâr amaçlı değildir. Katılımcıdır, saydamdır… insan onuruna ve sosyal adalete, küresel eşitlik ve küresel refah düzeyine katkıda bulunmayı amaçlar…” Bu metnin sorunu nedir? Birincisi, bir tanım değildir. “Demokratikleştirici”, “çok sesli”, “kritik diyalog”, “sosyal adalet”, “küresel refah”… Bunların hepsi siyasal ve etik değerlerdir; ancak hiçbiri bir kurumun “müze olup olmadığını” test etmemize yaramaz. İkincisi, koleksiyon, koruma, araştırma ve sergileme gibi müzeyi müze yapan temel işlevler bu metinde ya hiç yok, ya da silikleşmiş durumdadır. Eğitim ifadesi tamamen düşmüştür.
MDPP’nin eski üyesi, Sorbonne profesörü ve Unesco Müze Çeşitliliği Kürsüsü sahibi François Mairesse, Haziran 2019’da, oylamadan sadece üç ay önce komiteden istifa etti. The Art Newspaper’a verdiği demeçte sözünü hiç sakınmadı: “Tanım, bir nesneyi karakterize eden basit ve kesin bir cümledir. Bu ise bir tanım değil, fazlasıyla karmaşık ve kısmen sapkın olan moda değerlerin bir ifadesidir.” Mairesse’in bu cümlesi, akademik bir uyarı olmanın ötesinde, alanın en deneyimli isimlerinden birinin alarmıydı. Kyoto’da olanlar bu eleştirileri haklı çıkardı. Başta Fransa ve İtalya olmak üzere bir grup ulusal komite oylamanın ertelenmesini talep etti. Tartışma o kadar kızıştı ki Genel Kurul oylamayı reddetti, mesele askıya alındı ve 2007 tanımı yürürlükte kalmaya devam etti. ICOM tarihinin en sancılı genel kurullarından biri yaşandı. Sebep basitti: Önerilen metin müzeleri tanımlamak yerine onlara bir görev listesi dayatıyordu.
2022 Prag: Uzlaşı mı, Sulandırma mı? Kyoto’nun ardından MDPP feshedildi, yerine ICOM Define adında yeni bir komite kuruldu. 18 ay süren, 126 ulusal komiteden yüzlerce müze profesyonelinin katıldığı yeni bir süreç başlatıldı. Sonuç, 24 Ağustos 2022’de Prag’daki Olağanüstü Genel Kurul’da %92,41 oyla kabul edildi: “Müze, somut ve somut olmayan mirası araştıran, bir araya getiren, koruyan, yorumlayan ve sergileyen, kâr amacı gütmeden topluma hizmet eden kalıcı bir kurumdur. Halka açık, erişilebilir ve kapsayıcı yapılarıyla müzeler, çeşitliliği ve sürdürülebilirliği teşvik eder. Etik ve profesyonel bir anlayış ve toplulukların katılımıyla şekillenen iletişim ve işleyişleriyle eğitim, keyif, düşünce ve bilgi paylaşımı içeren çeşitli deneyimler sunarlar.”
Bu tanım, 2019 taslağına göre belirgin biçimde daha sağlam görünüyor. Klasik müze işlevleri (araştırma, koleksiyon, koruma, yorum, sergileme) geri gelmiş; “kâr amacı gütmeyen” ve “kalıcı” gibi kurumsal nitelikler ön plana alınmış; eğitim ifadesi yeniden eklenmiştir. Bu yönüyle 2022 tanımı, 2019 önerisinin sahaya çakılmasından alınan bir derstir. Ancak metnin bir tarafı da modaya uygun değerlerle yüklü kalmıştır: kapsayıcılık, çeşitlilik, sürdürülebilirlik, etik, topluluk katılımı… ICOM Define eş başkanı Bruno Brulon, eski tanımın “ne ICOM’un ne de dünyadaki müzelerin gerçekliğini yansıtmadığını” söyledi. Bu açıklama önemlidir, çünkü 2019 sürecinde olduğu gibi 2022 sürecinde de tartışma yine “müze nedir?” sorusunda değil, “müze ne olmalıdır?” sorusunda düğümlenmiştir. Kore’den Inkyung Chang ve Kenya’dan Muthoni Thangwa gibi isimlerin “tanım yeterince ilerici değil” yönündeki itirazları, tartışmanın hâlâ tanımı değil ideolojik konumu belirleme çabasında olduğunu göstermektedir. Thangwa’nın “erişimden kaldırma” (deaccession) kavramının tanıma dahil edilmemesinden duyduğu rahatsızlık ise bu durumun en açık örneğidir: Bir kavram, zaten bir “tanım” içine değil, bir politika belgesine girmesi gereken bir konudur.
Tanım ile Manifesto Arasındaki Fark Buradaki temel sorun, tanım kavramının kendisinin yanlış kullanılmasıdır. Bir tanım, bir nesneyi diğerlerinden ayıran asgari ve zorunlu özellikleri belirtir. “Üçgen, üç kenarı olan kapalı bir geometrik şekildir” cümlesi bir tanımdır. “Üçgen, geometrik düşüncenin demokratikleştirici ve çok sesli bir biçimi olarak kapsayıcı bir matematiksel deneyim sunan kalıcı bir şekildir” cümlesi ise tanım değil, şiirdir.
ICOM’un son tanımları bu ayrımı bulanıklaştırmaktadır. Bir kurumun “demokratikleştirici” olup olmadığı, “sürdürülebilirliği teşvik edip” etmediği, “sosyal adalete katkıda bulunup” bulunmadığı… Bunlar, müze sektörünün önemli politik ve etik tartışmalarıdır. Ancak hiçbiri bir kurumun müze olup olmadığını belirleyen ölçütler değildir. Bu durum pratikte ciddi bir sorun yaratıyor. ICOM tanımı UNESCO tarafından da benimsendiğinden, dünyadaki yeni özel galeri ve kurumların kendilerini “müze” olarak tanımlayıp tanımlayamayacaklarını belirleyen bir referans niteliği taşıyor. Yani bu tanım, salt akademik bir mesele değil; vergi muafiyeti, sigorta, ödünç alma anlaşmaları, akreditasyon ve resmi statü gibi pek çok somut süreç için kullanılan bir çerçeve.
İçi “demokratikleştirici alan” ifadesiyle dolu bir tanımın bu işlevleri yerine getirebilmesi mümkün değildir. Şöyle düşünelim: Bir restoran, “demokratikleştirici, kapsayıcı, çok sesli, sürdürülebilir bir gastronomik deneyim mekânı” olarak tanımlansaydı, hangi mekânların restoran sayılacağı ve hangilerinin sayılmayacağı tartışmasının nasıl ilerleyeceğini hayal edebiliyor musunuz?
Bağlamından Kopan Tanım: Sahadaki Karşılığı Türkiye’de devlet müzelerinin ezici çoğunluğunun ne yazılı bir koleksiyon politikası, ne kamuya açık bir vizyon-misyon belgesi, ne de kapsamlı bir erişilebilirlik stratejisi vardır. İstanbul Arkeoloji Müzesi gibi köklü bir kurumun bile yazılı koleksiyon politikası bulunmamaktadır. Bu kurumlara “demokratikleştirici, kapsayıcı, çok sesli” sıfatlarını yapıştırmak ne sahadaki gerçekliği değiştirir, ne de o kurumları daha iyi müzelere dönüştürür.
Tersi de geçerlidir. Kapsayıcılık ve sürdürülebilirlik ölçütlerini fazlasıyla karşılayan birçok “deneyim mekânı”, “immersif sergi salonu”, ışık-ses gösterileri ve dijital projeksiyon merkezleri var. Bunlar koleksiyon yapmaz, eser korumaz, araştırma yürütmez. Ama yeni tanımın “çeşitli deneyimler sunmak” ifadesinin altına rahatlıkla sığabilirler. Bir Van Gogh Immersive Experience’ın müze olup olmadığını yeni tanım üzerinden tartışmaya başladığımızda mesele tam da budur. Bunun bir adım ötesi, kurumsal hafıza müzeleri, marka müzeleri, tema parkları ve hatta bazı alışveriş merkezi sergi alanlarıdır. Hepsi “miras yorumlama”, “toplumla iletişim” ve “çeşitli deneyimler sunma” iddiasında. Yeni tanım bu kurumları müze olmaktan ne kadar dışlayabiliyor? Sorunun cevabı maalesef “net biçimde dışlayamıyor” yönündedir. Çünkü tanım, ölçüt sunmak yerine değerler üzerinden tarif etmeyi seçiyor.
Asıl Sorun: Tanım Çağdaşlaşmaz, Müzeler Çağdaşlaşır ICOM içindeki egemen anlatı şudur: 21. yüzyılın müzesi 19. yüzyılın müzesi gibi olmamalı; tanım bu değişimi yansıtmalı. Bu cümlenin ilk yarısı tartışmasız doğrudur. Çağdaş müze elbette katılımcı, çoğul, duyarlı, eleştirel olmalıdır. Sömürgeci geçmişle yüzleşmeli, kapsayıcı sergileme stratejileri geliştirmeli, dijital çağa uyum sağlamalıdır. Ancak ikinci yarısı bir yanlış anlamadır. Müzeyi çağdaşlaştıran, kavramı tanımlayan metin değildir; o metnin söz konusu ettiği kurumların pratikleridir. ICOM’un Etik Kuralları, akreditasyon sistemleri, mesleki standart belgeleri, en iyi uygulama kılavuzları… İlerici dönüşüm bu araçlarla yürütülür. Bu araçlara konacak değerler, “müze” kelimesinin tanımına değil, “müzecilik” pratiğinin politikalarına ve standartlarına aittir.
Bu ayrım bulanıklaştığında kavram bağlamından kopuyor. “Müze” sözcüğü, gerçek müzeleri değil, ICOM’un olmasını arzuladığı ideal müzeleri imliyor. Sahadaki müzelerin büyük kısmının bu ideale uzak olması ise tanımı zayıflatmıyor; aksine, tanımın gerçeklik testinden geçemediğini gösteriyor. Sonuç: Müze Kavramının Müzelerle Yeniden Buluşması
Müze tanımı, gerçek müzelerle örtüşmek zorundadır. Tanım, bir ideale değil, bir kuruma işaret etmelidir. “Müze” sözcüğü, dünyada milyonlarca insanın binlerce kez ziyaret ettiği, içine girdiklerinde belirli bir deneyim beklediği, çocuklarını gezdirirken belirli bir değer aktardıkları somut kurumların adıdır. Bu kurumların ortak özellikleri vardır: koleksiyonları vardır, eserlerini korurlar, araştırırlar, sergilerler, eğitirler. Kâr amacı gütmezler, sürekli ve halka açıktırlar. Tanım, bu özelliklerden çıkar. Demokratikleşme, kapsayıcılık, sürdürülebilirlik, sömürgesizleştirme gibi konular değerlidir, hayatidir. Ama bunların yeri tanım değil, ICOM Etik Kuralları, akreditasyon sistemleri, ulusal müze politikaları ve mesleki standart belgeleridir. Tanım daraltır, ayırır, sınır çeker. Manifesto genişletir, çağırır, yön gösterir. İkisini birbirine karıştırdığımızda elimizde bir araç değil, bir karmaşa kalıyor.
François Mairesse’in 2019’daki uyarısı, üç yıl sonra 2022’de bir kez daha yanıtsız kalmıştır. ICOM Define komitesinin 2022 tanımı, 2019’a göre kuşkusuz daha dengeli ve sahaya daha yakındır; ancak kavramı moda değerlerden tam olarak kurtaramamıştır. Belki de bir sonraki güncellemede sorulması gereken soru şudur: Bizim tanımımız, sahadaki müzeleri tanımlıyor mu, yoksa onlara bizim olmasını istediğimiz şeyi mi söylüyor?
Müze kavramı, ancak gerçekten müze olan mekânlarla yeniden buluştuğunda anlamını geri kazanacaktır. O zamana kadar elimizdeki tanım, bir kurumu betimleyen değil, ne olmasını umduğumuzu anlatan bir metin olarak kalmaya devam edecek.
Kaynakça 1. ICOM (International Council of Museums). Museum Definition. Erişim: icom.museum/en/resources/standards-guidelines/museum-definition/ 2. Argonotlar (2022). Müzenin Yeni Tanımı Belli Oldu. Erişim: argonotlar.com/muzenin-yeni-tanimi-belli-oldu/ 3. Kültür.Limited (2019). ICOM Yeni Müze Tanımını Duyurdu. Erişim: kulturlimited.com/icom-yeni-muze-tanimini-duyurdu/ 4. Kültür.Limited (2022). ICOM’dan Yeni Müze Tanımı. Erişim: kulturlimited.com/icomdan-yeni-muze-tanimi/ 5. ArtDog Istanbul (2022). Müze Tanımı Değişti. Erişim: artdogistanbul.com/muze-tanimi-degisti/ 6. Müzecilik Meslek Kuruluşu Derneği (MMKD). ICOM Alternatif Müze Tanımını Açıkladı. Erişim: mmkd.org.tr/icom-alternatif-muze-tanimini-acikladi/ 7. Arkitera (2019). Uluslararası Müzeler Konseyi Alternatif Müze Tanımını Açıkladı. Erişim: arkitera.com 8. Mairesse, F. Louvre Pour Tous Söyleşisi (2022). Vus de l’étranger, les musées français sont perçus comme frileux. Erişim: louvrepourtous.fr 9. Çoraklı, F. M. & Demirkaya, E. (2024). Müze Kavramını Sorgulamanın Önemi. The Art Newspaper Türkiye. Erişim: artnewspaper.com.tr 10. Erbirer, E. (2024). İstanbul Modern Bize Yeni Ne Söylüyor? Argonotlar. Erişim: argonotlar.com/istanbul-modern-bize-yeni-ne-soyluyor/ 11. Museumbuzzy. Bir İhtimal Daha Var, O Da ICOM 2022’ye Katılabilmek mi Yoksa Mesleki Fanus mu Dersin? Erişim: museumbuzzy.com 12. ÇEKÜL Vakfı (2022). Güncel Sorunlar ve Yeni Kavramlar: Müzeler Yeniden Tanımlanıyor. Erişim: cekulvakfi.org.tr 13. Riskli Bir Tartışma mı Olası Bir Yakınlaşma mı? ICOM’un Önerdiği Yeni Müze Tanımı Üzerine. Erişim: ichi.pro 14. Tozlu Mikrofon. Müze Nedir? Müzenin Tanımı (ICOM 2007). Erişim: tozlumikrofon.com
